Gebelikten Korunma Yöntemleri

Gebelikten Korunma Yöntemleri Nelerdir? Doğum Kontrol Yöntemi Nasıl Seçilir?

Gebelikten korunma yöntemleri (doğum kontrol yöntemleri), istenmeyen gebelikleri önlemek ve aile planlamasını sağlamak için kullanılan uygulamalardır. Yöntem seçimi; yaş, sağlık durumu, sigara kullanımı, doğum sonrası dönem, emzirme, düzenli kullanım alışkanlığı, korunma süresi beklentisi ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riski gibi faktörlere göre planlanır.

Bazı yöntemler hormon içerir, bazıları hormonsuzdur. Bazı yöntemler kullanıcı hatasına çok bağlıdır, bazıları ise uzun süreli ve “unutmaya bağlı” riskin düşük olduğu seçenekler sunar.

• Korunma yönteminin seçimi için kadın hastalıkları ve doğum uzmanı tarafından jinekoloji değerlendirmesi yapılması uygun olur.
• Doğum sonrası veya emzirme döneminde yöntem seçimi mutlaka kişiye göre planlanmalıdır.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riski varsa, korunma planında prezervatifmutlaka düşünülmelidir.
• Adet düzensizliği, yoğun kanama veya pelvik ağrı gibi şikâyetler varsa yöntem değişikliği gerekebilir.

“En iyi” doğum kontrol yöntemi var mı?

Tek bir “en iyi” yöntem yoktur. En doğru yöntem; sağlık durumunuza uygun, doğru kullanılabilen ve yaşam tarzınıza uyan yöntemdir. Örneğin:

• Her gün düzenli ilaç kullanmak zor geliyorsa uzun etkili yöntemler(rahim içi araç/spiral, hormonlu spiral, deri altı implant) daha uygun olabilir.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma isteniyorsa prezervatiföne çıkar.
• Kalıcı çözüm isteniyorsa sterilizasyon (tüp kapatılması)seçenekleri gündeme gelebilir.

Doğum Kontrol Yöntemleri Nasıl Sınıflandırılır?

1) Hormonlu Yöntemler

• Doğum kontrol hapları
• Enjeksiyon (iğne) yöntemleri
• Vajinal halka
• Deri altı implant (kol iç yüzüne yerleştirilen çubuk)
• Hormonlu rahim içi araç (hormonlu spiral)

2) Rahim İçi Araçlar (Spiral / RİA)

• Bakırlı spiral (hormonsuz)
• Hormonlu spiral (rahim içi sistem)

3) Bariyer (Engelleyici) Yöntemler

• Prezervatif (kondom)
• Diyafram / servikal kapak
• Spermisitler (sperm öldürücü ürünler)

4) Doğal Yöntemler

• Takvim / yumurtlama takibi temelli yöntemler
• Geri çekme yöntemi (coitus interruptus)
• Emzirme ile ilişkili yöntem (uygun koşullarda)

5) Cerrahi (Kalıcı) Yöntemler

• Kadında tüplerin kapatılması (tubal ligasyon vb.)
• Erkekte vazektomi

6) Acil Korunma (Acil Kontrasepsiyon)

• Ertesi gün hapları
• Rahim İçi Araçlar (Spiral / RİA)

Doğum Kontrol Hapları Nasıl Kullanılır?

Doğum kontrol hapları genellikle östrojen ve progesteron türevleri içeren ilaçlardır. “Minipill” olarak bilinen bazı haplar ise sadece progesteron içerir. Düzenli kullanıldığında gebelikten korunmada etkilidir ve adet döngüsü üzerinde düzenleyici etkileri olabilir.

Doğum kontrol hapı nasıl etki eder?

• Yumurtlamayı baskılar
• Rahim iç zarını (endometrium) inceltir
  Bu etkiler geçicidir; hap bırakıldıktan sonra döngü yeniden düzenlenebilir.

Haplar kaç tablet olur? 21’lik ve 28’lik kutu farkı nedir?

• 28 tabletiçeren haplar: Ay boyunca her gün aralıksız alınır.
• 21 tabletiçeren haplar: 21 gün kullanılır, ardından 1 hafta ara

Haplar saat kaçta alınmalı?

Hapların her gün yaklaşık aynı saatte alınması etkinlik için önemlidir. Gün içindeki saat farkının çok açılması korunmayı zayıflatabilir.

Hap unutulursa ne yapılır?

• 12 saatten az gecikmeolduysa hatırlayınca tablet alınır ve düzene devam edilir.
• Daha uzun gecikmelerde korunma azalabilir; bu tür durumlarda ek korunma ve hekimin önerisi önemlidir.

Olası yan etkiler nelerdir?

İlk aylarda ara kanama/lekelenme ve döngüde düzensizlik görülebilir. Ayrıca:

• Baş ağrısı
• Bulantı
• Memelerde dolgunluk-hassasiyet
• Duygu durum değişiklikleri
• Migren ataklarında artış
• Karında şişkinlik/hazımsızlık
• İştah artışı, ödem
• Cinsel istekte azalma, vajinal kuruluk/ağrı

Yan etkiler belirginse yöntem değişikliği gündeme gelebilir.

Doğum kontrol haplarının “artıları” neler olabilir?

Haplar bazı kişilerde:

• Adet ağrısı ve adet öncesi gerginlikte azalma
• Adet döngüsünde düzenlenme
• Yoğun kanamada azalma, kansızlığın azalmasına katkı
• Akne/kıllanmada azalma
• Bazı jinekolojik sorunlarda semptom kontrolü
  gibi ek faydalar sağlayabilir.

Kimler doğum kontrol hapı kullanmamalı?

Hormon içerikleri nedeniyle bazı durumlarda hap kullanımı uygun değildir. Örnek durumlar:

• Meme kanseri öyküsü
• 35 yaş üzeri ve yoğun sigara kullanımı
• Auralı migren
• İnme / pıhtı öyküsü
• Karaciğer hastalıkları/tümörleri
• Kontrolsüz hipertansiyon
• Doğum sonrası erken dönem (özellikle emzirme/emzirmeme durumuna göre)

Bu nedenle hap seçimi mutlaka hekim değerlendirmesiyle yapılmalıdır.

Doğum Kontrol İğneleri (Enjeksiyon) Nedir?

Doğum kontrol iğneleri aylık veya 3 aylık aralıklarla uygulanabilen hormon içeren yöntemlerdir. Yumurtlamayı baskılayarak korunma sağlar.

Avantajları

• Uzun aralıklı kullanım
• Günlük takip gerektirmemesi

Dikkat edilmesi gerekenler

• Adet düzensizlikleri görülebilir
• Kilo artışı şikâyeti ortaya çıkabilir

Vajinal Halka Nedir? Nasıl Kullanılır?

Vajinal halka, vajina içine yerleştirilen ve belirli süre boyunca düşük doz hormon salarak koruma sağlayan yöntemlerdendir. Uygulama planı genellikle 3 hafta kullanım şeklinde düzenlenir.

Artıları

• Günlük hap kullanımına göre daha az “unutma” riski
• Düşük doz hormon içeriği

Dikkat edilmesi gerekenler

• Yerleştirme sırasında rahatsızlık hissi olabilir

Deri Altı İmplant (Nexplanon) Nedir? Nasıl Korur?

Deri altı implant, üst kolun iç yüzüne deri altına yerleştirilen çubuk şeklinde bir yöntemdir. Progesteron türevi hormon içerir (etonogestrel). Yerleştirildikten sonra kana düşük dozda hormon salınımı ile gebeliği önlemeye yardımcı olur.

Ne kadar süre korur?

Deri altı implant 3 yıl boyunca etkin korunma sağlar. Süresi dolunca çıkarılıp aynı seansta yenisi takılabilir.

Nasıl takılır?

• Klinik/poliklinik koşullarında uygulanır
• Genellikle lokal anesteziile, birkaç dakika içinde yerleştirilir
• Takıldıktan sonra günlük yaşama hızlı dönüş mümkündür

Kimlere uygundur?

Hormonal yöntem kullanmasında sakınca olmayan kadınlarda bir seçenek olabilir.

Kimlere uygun değildir?

Bazı durumlarda implant önerilmez. Örnekler:

• Progesterona hassasiyet/alerji
• Pıhtı öyküsü (tromboz, pulmoner emboli)
• Ciddi karaciğer hastalığı/tümörü veya sarılık öyküsü
• Meme ya da genital organ kanseri öyküsü
• Açıklanamayan vajinal kanama
• Gebelik veya gebelik şüphesi

Doğum sonrası ve emzirme döneminde kullanılabilir mi?

• Emzirenlerde implant kullanımı güvenli kabul edilir.
• Doğumdan sonra emzirenlerde günden, emzirmeyenlerde 21. gündenitibaren uygulanabilen planlar bulunur.

Takıldıktan sonra ek korunma gerekir mi?

Adetin ilk 5 günü içinde takıldığında koruma hızlı başlar. Bu zaman aralığı dışında uygulandığında 7 gün ek korunma gerekebilir.

Olası yan etkiler

• Adet düzensizliği
• Baş ağrısı
• Akne
• Kilo artışı
• Memede hassasiyet
• Cinsel istekte azalma
• Yumurtalık kisti
• Vajinal enfeksiyon

Spiral (Rahim İçi Araç / RİA) Nedir?

Rahim içi araç (RİA), rahim içine yerleştirilen ve gebelikten uzun süreli korunma sağlayan “T” şeklinde bir yöntemdir. Halk arasında spiral olarak bilinir.

Spiral çeşitleri nelerdir?

1) Bakırlı spiral (hormonsuz)

Bakır iyonları spermler üzerinde olumsuz etki oluşturarak döllenmeyi zorlaştırır. Adet kanamasını artırabilme eğilimi nedeniyle zaten yoğun kanaması olan kişilerde dikkatli değerlendirme gerekir.

2) Hormonlu spiral (rahim içi sistem / Mirena)

Rahim içinde levonorgestrel salgılayan sistemdir. Gebelikten korunmanın yanında bazı kişilerde aşırı adet kanaması ve adet ağrısı gibi şikâyetlerin azalmasına da katkı sağlayabilir.

Spiral kaç yıl korur?

Spiral seçenekleri uzun süreli koruma sunar. Bakırlı spirallerde koruma süresi kullanılan modele göre uzayabilir; hormonlu spirallerde daha farklı süre planları bulunur. (Uygulama öncesinde hangi tipin seçileceği muayene ile netleşir.)

Spiral nasıl takılır?

• İşlem jinekolojik muayene koşullarında yapılır.
• Vajinaya spekulum yerleştirilir, rahim ağzından rahim içine uygun teknikle yerleştirilir.
• Genellikle anestezi gerekmez; ancak aşırı kaygı/ağrı hassasiyeti olan kişilerde lokal anestezi veya sedasyon planlanabilir.

Ne zaman takılır?

Kişinin gebe olmadığından emin olunması gerekir. Sıklıkla adet döneminde takılabilen planlar yapılır.

Spiral takıldıktan sonra nelere dikkat edilir?

• İlk dönemde lekelenme/kanama olabilir.
• Spiral kayması yer değiştirme durumunda pelvik ağrı, ara kanama, akıntı gibi belirtiler görülebilir.
• Kokulu akıntı, artan pelvik ağrı, ateş gibi şikâyetler enfeksiyon açısından değerlendirilmelidir.

Spiral cinsel yolla bulaşan hastalıklardan korur mu?

Hayır. Spiral cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı koruma sağlamaz. Risk varsa prezervatif ile birlikte korunma planı yapılır.

Doğumdan sonra spiral takılabilir mi?

Doğum sonrası spiral takılması için genellikle 6 hafta beklenmesi önerilir. Emziren kadınlarda spiral kullanımı güvenli bir doğum kontrol yöntemidir

Hormonlu Spiral (Mirena) Nedir? Hangi Durumlarda Tercih Edilir?

Hormonlu spiral, rahim içine yerleştirilen ve levonorgestrel salgılayan rahim içi sistemdir.

Hormonlu spiral ne kadar süre korur?

Hormonlu spiral yerleştirildikten sonra 5 yıl süreyle yüksek düzeyde gebelikten koruma sağlar.

Hormonlu spiral hangi ek faydaları sağlayabilir?

• Adet kanamasında azalma
• Yoğun kanamaya bağlı demir eksikliği/kansızlık şikâyetlerinde gerilemeye katkı
• Adet ağrılarında azalma
• Rahim duvar kalınlaşması (endometrial hiperplazi) gibi durumlarda tedavi planına destek olabilme

Takılmadan önce neler değerlendirilir?

• Jinekolojik muayene
• Enfeksiyon varlığının değerlendirilmesi
• Rahim ağzı kanser taraması yapılmamışsa smear değerlendirmesi

Takıldıktan sonra neler beklenebilir?

• İlk aylarda lekelenme/ara kanama görülebilir
• Zamanla adet kanaması belirgin azalabilir, bazı kişilerde tamamen kesilebilir
• Hormonlu spiral, menopozda görülen ateş basması ve terleme gibi şikâyetleri gidermeye yönelik bir yöntem değildir.

Prezervatif (Kondom) ve Bariyer Yöntemler Nasıl Kullanılır?

Prezervatif (kondom)

Prezervatif, spermin vajinaya geçişini engelleyen bariyer yöntemidir.

Avantajı

• Gebelikten korunmanın yanında cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı koruma sağlayan temel yöntemdir.

Dikkat edilmesi gerekenler

• Doğru ve her ilişkide kullanılması gerekir
• Kullanıcı hatası koruyuculuğu düşürür

Diyafram / servikal kapak

Vajina içine yerleştirilerek spermin rahme geçişini engellemeye yardımcı olur. Hormon içermez.

Spermisitler

Spermler üzerinde etkili kimyasal ürünlerdir. Tek başına kullanıldığında koruyuculuğu sınırlı olabileceği için çoğunlukla başka yöntemlerle birlikte planlanır.

Doğal Yöntemler Nelerdir? Kimler İçin Uygundur?

Doğal yöntemler; yumurtlama günlerinin takibi ve doğurgan günlerde ilişkiyi sınırlama temeline dayanır. Düzenli takip gerektirir ve kullanıcı hatasına daha açıktır.

• Takvim yöntemi / yumurtlama takibi
• Geri çekme yöntemi

Bu yöntemlerin başarısı, döngü düzeni ve doğru uygulamaya çok bağlıdır. Gebelikten korunma hedefi güçlü olan kişilerde daha güvenilir yöntemler tercih edilebilir.

Kalıcı Doğum Kontrol Yöntemleri Nelerdir?

Kalıcı yöntemler, çocuk isteği tamamlanmış kişilerde değerlendirilir.

Kadında sterilizasyon

Kadında üremenin pratikte geri dönüşümsüz şekilde ortadan kaldırılmasıdır. Cerrahi seçenekler arasında:

• Laparoskopi ile tüplerin kapatılması/yakılması
• Açık ameliyatla tüplerin bağlanması
• Uygun olgularda histeroskopik tüp tıkama yöntemleri
• Başka bir nedenle rahmin alınması gereken durumlarda histerektomi

Bu yöntemler kalıcı olduğu için karar süreci ayrıntılı değerlendirme gerektirir.

Acil Korunma Yöntemleri Nelerdir?

• Ertesi Gün Hapı: Nedir? Ne Zaman Kullanılır?

Ertesi gün hapları, korunmasız ilişki veya korunma hatası sonrası acil kontrasepsiyon amacıyla kullanılan yöntemdir.

• İlişkiden sonra en kısa süredealınması gerekir.
• Uygulama planları ilacın tipine göre değişebilse de, bazı planlarda 72 saati geçirmedenilk dozun alınması ve ardından belirli aralıkla ikinci dozun uygulanması şeklinde şemalar bulunur.
• Acil korunma, düzenli doğum kontrol yöntemi yerine geçmez.

• Spiral (Rahim İç Araç- RİA) Ne Zaman Kullanılır?

İlişki sonrası acil gebelikten korunma amacıyla, mümkün olan en kısa sürede ve en geç ilk 5 gün içinde spiral (RİA) takılabilir

Korunmasız ilişki sonrası kullanılan acil korunma yöntemleri her zaman tam koruma sağlamayabilir. Bu nedenle acil korunma ihtiyacı oluştuğunda gecikmeden jinekolojik değerlendirme yapılması ve kişinin detaylı şekilde bilgilendirilmesi uygun olur